توسّل، توحيد يا شرک؟

توسّل، توحيد يا شرک؟

حجت الاسلام و المسلمین سعيد داودى

چکیده: وهابيّون بر خلاف عقيده همه مذاهب اسلامى توسّل به اولياى الهى را شرک مى دانند و متوسّلان به آن ذوات مقدّس را مشرک و مهدورالدم مى شمارند از مجموع روایات وسنت پیامبر ورفتار صحابه استفاده می شود که توسّل شرک نيست، بلکه عين توحيد است.
توسّل توحيد يا شرک؟
از بهانه هايى که توسط وهابيت مطرح و در سال هاى اخير توسّط آنان به شدت تبليغ و ترويج مى شود و از عقايد مسلّم انحرافى آنان به شمار مى آيد، عدم جواز توسّل به رسول خد(صلى الله عليه وآله)، اهل بيت آن حضرت و به طور کلّى اولياى الهى است. آموزه هاى فرقه ى وهابّى نه تنها توسّل به آن ذوات مقدس را جايز نمى داند، بلکه آن را شرک مى شمرد، متوسّل را مشرک ناميده، و خونش را مباح مى داند. (فراموش نکنيم که مسأله توسل را همه فرقه هاى اسلامى به جز فرقه وهابى قبول دارند).
در اين نوشتار به نقد و بررسى اين نظريه در چند محور پرداخته مى شود:
۱٫ عقيده وهابيون درباره توسّل
۲٫ معناى توسّل
۳٫ ريشه قرآنى توسّل
۴٫ توسّل به پيامبر(صلى الله عليه وآله) در زمان حيات آن حضرت
۵٫ توسّل به پيامبر(صلى الله عليه وآله) قبل از حيات و پس از وفات آن حضرت
۶٫ پاسخ به يک پرسش
۷٫ فلسفه توسّل
۸٫ توسّل عين توحيد است، نه شرک
اوّل: عقيده وهّابيون درباره توسّل
عقيده وهّابيون درباره توسل به قدرى روشن و معروف است که هر کس سفرى به حجاز داشته باشد، در آن کشور ـ به ويژه در مدينه منوّره ـ برخورد تند و توهين آميز اين گروه را با کسانى که به پيامبر(عليه السلام)و اولياى الهى متوسل مى شوند مى بيند. کافى است کسى کنار قبر پيامبر(صلى الله عليه وآله) آن حضرت را مورد خطاب قرار دهد و از آن حضرت بخواهد، نزد خدا از او شفاعت کند و يا حاجت مادّى و يا معنوى اش را بهوسيله آن حضرت از خداوند طلب نمايد در اين صورت، با توهين مأموران و گروههاى به اصطلاح امر به معروف و نهى از منکر عربستان مواجه مى گردد و با چماق شرک از آنجا رانده مى شود.
خطباى آنان نيز در خطبه هاى نماز جمعه و غير آن، پيوسته اين نکته را تکرار مى کنند که توسّل به رسول خد(صلى الله عليه وآله) و اولياى الهى شرک است، تکرارى که همه از آن خسته شده اند، سپس اضافه مى کنند: «مَنْ يُشْرِکْ بِاللهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ»؛ (هر کس به خدا شرک ورزد، بهشت بر او حرام است).(۱)
علاوه بر آن هر سال دهها عنوان کتاب در تيراژهاى ميليونى به زبان هاى مختلف دنيا در عربستان منتشر شده و در اختيار زائران کشورها قرار مى گيرد و به نقاط مختلف دنيا نيز فرستاده مى شود که در آنها اين مطلب تکرارى منعکس است، به گونه اى که از شاخصه هاى مذهب وهّابيت تحريم توسّل است.
اين نظريه را محمد بن عبدالوهاب بينان گذار فرقه وهّابيت در عربستان به گونه اى واضح در کتاب خود آورده است. او به صراحت مى گويد: «من عبدالله ليلا و نهاراً ثمّ دعا نبيّاً او وليّاً عند قبره، فقد اتّخذ إلهين اثنين ولم يشهد أن لا اله الاّ الله»؛ (اگر کسى در تمام شب و روز خدا را عبادت کند، آنگاه نزد قبر پيامبر و يا ولىّ خدا، آنان را بخواند (و حاجتى بطلبد) در واقع دو معبود براى خود برگزيده، و گواهى نداده است که معبودى جز خداى يگانه نيست).(۲)
همچنين به نظر وى مسلمان واقعى کسى است که نه تنها خود به اولياى الهى توسّل نجويد، بلکه بايد از چنين افرادى برائت جويد و آنان را کافر بداند! وى مى نويسد: «لا يصحّ دين الإسلام الاّ بالبراءة ممّن يتقرّب إلى الله بالصلحاء و تکفيرهم»؛ (اسلام کسى پذيرفته نيست مگر آنکه از کسانى که به واسطه صالحان به خدا تقرّب مى جويد بيزارى جسته و آنان را کافر بشمارد).(۳)
از اين رو، محمد بن عبدالوهاب ريختن خون اين افراد را مباح مى شمارد و به دروغ مى گويد: «إجماع المذاهب کلّهم على أنّ من جعل بينه وبين الله وسائط يدعوهم انّه کافر مرتدّ حلال المال والدّم»؛ (همه مذاهب اجماع دارند! بر اينکه هر کس بين خود و خداوند واسطه اى قرار دهد و آنان را بخواند، کافر مرتدّ است و مال و خونش حلال است).(۴)
هيأت افتاى سعودى که داراى تشکيلاتى رسمى در حجاز است، در فتواهاى خويش خطّ تکفير متوسّلان به اهل بيت(عليهم السلام) را ادامه داده و به صراحت بر آن اصرار مى ورزد.
بعضى از مفتيان سعودى در حالى که ازدواج با زنان اهل کتاب را مجاز مى داند(۵)، ازدواج با شيعيان را مجاز نمى داند و در علّت آن آورده: «لانّ المعروف عن الشيعة دعاء أهل البيت و الاستغاثة بهم و ذلک شرک أکبر»؛ (زيرا که شيعه اهل بيت را مى خواند و به آنان توسّل مى جويد و اين بزرگ ترين شرک است).(۶)
اين در حالى است که مسيحيان رسماً قابل به تثليث يعنى خدايان سه گانه اب و ابن و روح القدس هستند.
در پاسخ استفتاى ديگرى نوشته اند: «إذا کان الواقع کما ذکرت من دعائهم عليّاً والحسن و الحسين و نحوهم فهم مشرکون شرکاً أکبر يخرج من ملّة الاسلام فلا يحلّ أن نزوّجهم المسلمات، و لا يحلّ لنا أن نتزوّج من نسائهم و لا يحلّ لنا ان نأکل من ذبائحهم»؛ (اگر ـ آن گونه که گفته مى شود ـ آنان على و حسن و حسين را بخوانند (مثلا يا على و يا حسن و يا حسين بگويند) مشرکند و از ملّت و آئين اسلام خارج مى شوند و ازدواج با آنان حرام است، نه مى توان به آنان زن داد و نه از آنان زن گرفت و ذبيحه آنان نيز حلال نيست).(۷)
بنابراين، وهّابيون توسّل را شرک مى دانند و هر کس به اولياى الهى متوسّل شود را مشرک مى شمارند و ازدواج با آنان را جايز نمى دانند و ذبيحه آنان را نيز حلال نمى شمرند. مى دانيم ساير فرقه هاى اسلامى نيز به بزرگان دين متوسل مى شوند و زيارتگاه هاى آنها در شهرهاى مختلف گواه اين مدّعاست و لابد همه آنها کافر و مشرکند و خونشان و اموالشان حلال است و از اينجاست که سرچشمه ترورها، کشتارها و خونريزى هاى بى حساب آنها روشن مى شود.
دوم: معناى توسّل
براى پاسخ به اين نظريه نخست معناى لغوى و اصطلاحى توسّل بررسى مى شود و سپس توسّل را در قرآن و سنّت بررسى خواهيم کرد.
لغوى مشهور خليل بن احمد مى گويد: «وسّلتُ الى ربّى وسيلة أى عملتُ عملا أتقرّب به إليه وتوسّلتُ إلى فلان بکتاب او قرابة أى تقرّبتُ به إليه»؛ (به سوى پروردگارم وسيله اى جستم يعنى عملى را انجام دادم که با آن به او تقرّب جستم و نزديک شدم. وقتى مى گويم: به فلانى با کتابى و يا به سبب خويشاوندى توسّل پيدا کردم، يعنى به آن وسيله به او نزديک شدم و تقرّب يافتم).(۸)
لغوى ديگر ابن منظور نيز مى نويسد: «توسّل إليه بوسيلة إذا تقرّب إليه بعمل»؛ (به سوى او با وسيله اى توسّل جست، يعنى با انجام عملى به او نزديک شد) سپس از جوهرى نقل مى کند که «الوسيلة ما يُتقرّب به إلى الغير»؛ (وسيله آن چيزى است که به وسيله آن به ديگرى تقرّب جسته مى شود).(۹)
بنابراين، توسّل به معناى استفاده از چيزى براى تقرّب به ديگرى است و توسّل به پروردگار نيز به معناى استفاده از امورى مشروع براى تقرّب به پروردگار است که با انجام کارهاى نيک به او تقرّب مى جوييم.
امّا توسّل به اولياى الهى به معناى شفيع قرار دادن آنها نزد خداست، «در واقع ماهيّت توسّل با ماهيت [طلب] شفاعت يکى است… آنها (اولياى الهى) در پيشگاه خدا براى کسى که به آنها متوسّل شده، شفاعت مى کنند».(۱۰)
البته روشن است که توسّل به اولياى الهى به معناى مستقل دانستن آنها در تأثير و رفع مشکلات نيست؛ بلکه از آنها به سبب آبرومندى و بندگى شايسته نزد خداوند، مى خواهيم تا از خداوند طلب کنند مثلا مشکل ما را مرتفع سازد و يا گناهان ما را بيامرزد و گاه از خود آنان مى خواهيم باذن الله و با اجازه تکوينى پروردگار مشکلى را از ما مرتفع سازد، امّا آنچه که نادرست است آن است که کسى آنها را مستقل در تأثير و تصرّف بداند و اولياى الهى را در عرض پروردگار رافع مشکلات و برآوردنده حاجات بدون کمک خواستن از خداوند بشمارد.
سوم: ريشه قرآنى توسّل
توسّل به اولياى الهى دو گونه است، گاه از خود آنان کمک خواسته مى شود که با اذن الهى رفع مشکل کنند و گاه نيز از آنان مى خواهيم که واسطه بين ما و خدا شوند، تا خداوند مشکل ما را رفع کند؛ و اين هر دو نحوه توسّل ريشه قرآنى دارد:
۱٫ اولياى الهى با اذن خداوند رفع مشکل مى کردند!
طبيعى است که هر فرد مسلمان زمانى مى تواند وليّى از اولياى الهى را واسطه قرار دهد و يا از وى در دشوارى ها کمک بخواهد که خداوند چنين اذنى را بدهد، وگرنه نمى شود کمک خواست. در واقع مشروعيّت اين عمل، متوقّف بر اذن خداوند است.
در قرآن کريم درباره حضرت عيسى(عليه السلام) آمده است که آن حضرت با اذن الهى مشکلاتى را مرتفع مى ساخت، بيمارانى را شفا مى داد و حتى مردگانى را زنده مى کرد.
در آيه ۱۱۰ سوره مائده خداوند خطاب به حضرت عيسى(عليه السلام)مى فرمايد: «وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ کَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَکُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِءُ الاْکْمَهَ وَالاْبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي»؛ (و با اذن من، از گِل چيزى به صورت پرنده مى ساختى و در آن مى دميدى و به اذن من پرنده اى مى شد و کور مادرزاد و مبتلا به بيمارى پيسى را به اذن من شفا مى دادى ومردگان را به اذن من زنده مى کردى).(دقت کنيد)
با اين اذن الهى، آن حضرت اعلام مى کند که من با اذن خداوند اين امور را انجام مى دهم. در آيه ۴۹ سوره آل عمران از زبان آن حضرت مى خوانيم: «أَنِّى قَدْ جِئْتُکُمْ بِآيَة مِّنْ رَبِّکُمْ أَنِّى أَخْلُقُ لَکُمْ مِّنَ الطِّينِ کَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَکُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللهِ وَأُبْرِءُ الاْکْمَهَ وَالاْبْرَصَ وَأُحْىِ الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللهِ وَأُنَبِّئُکُمْ بِمَا تَأْکُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِکُم»؛ (من نشانه اى از طرف پروردگار شما برايتان آورده ام؛ من از گل چيزى به شکل پرنده مى سازم، سپس در آن مى دمم و به اذن خدا، پرنده اى مى گردد و به اذن خدا، کور مادر زاد و مبتلا به بيمارى پيسى را بهبودى مى بخشم، و مردگان را به اذن خدا زنده مى کنم و به شما خبر مى دهم از آنچه مى خوريد وآنچه را در خانه هاى خود ذخيره مى کنيد).
بنابراين، اگر کسى نزد حضرت عيسى(عليه السلام) مى آمد و مى گفت: فرزند مرا به اذن خدا شفا بده! و يا اين مرده را به اذن خداوند زنده کن! هرگز شرک نبود و مجاز بود، زيرا هم شخص درخواست کننده و هم حضرت عيسى(عليه السلام) مى دانست که با اذن الهى چنين کارى انجام خواهد شد.
مى دانيم که اگر کارى شرعاً مجاز نباشد و شرک باشد، حتّى يک مورد آن نيز نبايد جايز باشد! زيرا عدم جواز شرک براى خداوند استثناء بردار نيست. در نتيجه، اگر کسى از اولياء و مقرّبان درگاه الهى بخواهد ـ با اذن پروردگار ـ مشکل وى را برطرف سازد، کار خلافى مرتکب نشده است. جالب است بدانيم که در آيه ۴۵ همين سوره، خداوند آبرومند بودن و مقرّب بودن آن حضرت را نزد خود يادآورى مى کند، آنجا که فرشتگان به حضرت مريم بشارت وجود حضرت عيسى را مى دهند و آنگاه مى افزايند: «وَجِيهاً فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ وَمِنْ الْمُقَرَّبِينَ»؛ (در دنيا و آخرت آبرومند است و از مقرّبان (الهى) خواهد بود). آنها در برابر اين دليل روشن چه پاسخى دارند؟! هيچ.
۲٫ درخواست از اولياى الهى براى دعا و طلب مغفرت از خداوند
چهارم: توسّل به پيامبر(صلى الله عليه وآله) در زمان حيات آن حضرت
نوع ديگر توسّل به اولياى الهى آن است که انسان از آنان بخواهد که براى او نزد خداوند دعا کنند و يا استغفار نمايند و از خداوند بخواهند که گناهش را بيامرزد. اين نوع خواستن ها نيز خوشبختانه در قرآن به صراحت مطرح شده است:
۱٫ بنى اسرائيل هنگامى که در بيابان گرفتار بودند، خطاب به موسى گفتند: «يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَام وَاحِد فَادْعُ لَنَا رَبَّکَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الاْرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَ بصلها»؛ (اى موسى، هرگز حاضر نيستيم به يک نوع غذا اکتفا کنيم، از خداى خود بخواه که از آنچه از زمين مى رويد، از سبزيجات، خيار، سير، عدس و پياز براى ما بروياند).(۱۱)
بنى اسرائيل از آن حضرت مى خواهند که در پيشگاه خدا دعا کند، تا با روياندن سبزي هاى متنوّع، مشکل آنها را برطرف سازد.(۱۲)
۲٫ هنگامى که فرزندان حضرت يعقوب(عليه السلام) به خطاى خويش پى بردند، خطاب به آن حضرت گفتند: «يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا کُنَّا خَاطِئِينَ»؛ (اى پدر! از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه، که ما خطاکار بوديم).
حضرت يعقوب(عليه السلام) نيز در پاسخ درخواست آنان گفت: «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّى إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيم»؛ (به زودى براى شما از پروردگارم آمرزش مى طلبم که او آمرزنده و مهربان است).(۱۳)
بنابراين، گناهکاران مى توانند از اولياى الهى درخواست کنند تا براى آنها از خداوند طلب مغفرت نمايند.
۳٫ خداوند به افرادى که گناه کرده اند مى گويد اگر نزد رسول خد(صلى الله عليه وآله) بروند و علاوه بر استغفار از گناهان خويش، از آن حضرت نيز بخواهند براى آنان استغفار کند خداوند آنها را مى بخشد. «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَّحِيم»؛ (و اگر آنان، هنگامى که (با گناه و نافرمانى) به خود ستم مى کردند، به نزد تو مى آمدند و از خدا طلب آمرزش مى کردند و پيامبر هم براى آنها استغفار مى کرد، خدا را توبه پذير و مهربان مى يافتند).(۱۴)
بنابراين، يکى از راههاى بخشش گناهان درخواست از رسول خد(صلى الله عليه وآله)، براى استغفار است که مورد سفارش خداوند قرار گرفته است.
اين آيات نيز در اين قسم از توسل صراحت دارد.
توسّل به پيامبر(صلى الله عليه وآله) در زمان حيات آن حضرت روشن شد که قرآن کريم توسّل به اولياى الهى را براى رفع مشکلات مادّى و معنوى مجاز شمرده و بدان ترغيب نموده است. اکنون بنگريم آيا در زمان حيات پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) به آن حضرت توسّل جسته مى شد؟ آيا آن حضرت به درخواست مردم پاسخ مثبت مى داد؟ در روايات، موارد متعددّى از توسّل به آن حضرت نقل شده است که به دو نمونه از منابع اهل سنّت اشاره مى کنيم:۱٫ توسّل مردى نابينا به رسول خدا(صلى الله عليه وآله)
ترمذى در صحيح خود از عثمان بن حنيف نقل مى کند که مردى نابينا به محضر رسول خد(صلى الله عليه وآله) آمد و عرض کرد: اى رسول خدا! (از خدا بخواه تا مرا شفا دهد)؛ «اُدع الله أن يعافينى».
حضرت فرمود: «إن شئتَ دعوتُ، و إن شئتَ صبرتَ فهو خير لک»؛ (اگر بخواهى برايت دعا مى کنم واگر صبر کنى براى تو بهتر است).
مرد گفت: مى خواهم برايم دعا کنى.
رسول خد(صلى الله عليه وآله) به او دستور داد وضوى کامل و خوبى بگيرد و آنگاه اين دعا را بخواند: «أللّهم إنّى أسألک وأتوجّه إليک بنبيّک محمّد نبىّ الرّحمة؛ يا محمّد! إنّى توجّهت بک إلى ربّي في حاجتي هذه لتقضى لي، أللّهم فشفّعه فىّ»؛ (خدايا! من تو را مى خوانم و به واسطه پيامبرت محمد که پيامبر رحمت است به سوى تو توجّه مى کنم. اى محمّد! من به واسطه تو به پروردگارم براى برآوردن حاجتم توجّه نمودم تا حاجتم برآورده شود، پس خداوندا او را شفيع من (براى برآوردن حاجتم) قرار ده!).(۱۵)
حاکم نيشابورى نيز، پس از نقل اين حديث، تصريح مى کند اين حديث برابر شرايط بخارى و مسلم حديث صحيحى است، هر چند آنها، اين حديث را نقل نکرده اند(۱۶) و مطابق نقل مسند احمد آن مرد دستور پيامبر را انجام داد و شفا يافت.(۱۷)

۲٫ دعا براى رفع خشکسالى
در صحيح بخارى از انس بن مالک (صحابى معروف رسول خد(صلى الله عليه وآله)) نقل شده است که سالى در مدينه قحطى و خشکسالى شد؛ پيامبر مشغول خواندن خطبه نماز جمعه بود که مردى عرب ايستاد و عرض کرد: «يا رسول الله هلک المال وجاع العيال، فَادْعُ الله لن»؛ (اى رسول خدا اموال ما نابود شد و خانواده ما گرسنه اند، در پيشگاه خدا براى ما دعا کن).
رسول خد(صلى الله عليه وآله) دستان مبارکش را به سوى آسمان بلند کرد و در آن حال، هيچ اثرى از ابر در آسمان نبود، به خدايى که جان من در دست اوست، هنوز دستانش را پايين نياورده بود که ابرهايى همانند کوه آشکار شد و هنوز آن حضرت از منبر خطابه پايين نيامده بود که باران شروع به باريدن کرد، تا آنجا که آب باران از محاسن شريفش سرازير شد. بارش باران در روزهاى بعد تا يک هفته ادامه داشت، و در جمعه بعد از آن حضرت خواستند دعا کند تا باران بازايستد!».(۱۸)
آيا اين مرد عرب با گفتن يا رسول الله و با تقاضاى دعاى باران کافر و مهدورالدم شد؟!

پنجم: توسّل به پيامبر(صلى الله عليه وآله) قبل از حيات وپس از وفات آن حضرت
گاه وهّابيون در برابر آيات و رواياتى که جواز توسّل به پيامبر(صلى الله عليه وآله) را ثابت مى کند، هنگامى که در بن بست قرار مى گيرند مى گويند اين ها مربوط به زمان حيات آن حضرت است و پس از وفات رسول خد(صلى الله عليه وآله) توسّل جايز نيست، چرا که پيامبر(صلى الله عليه وآله) از دنيا رفته (إِنَّکَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ)(۱۹) و ديگر صداى ما را نمى شنود؛ لذا خواندن آن حضرت و توسّل به وى شرک است. در پاسخ مى گوييم:

۱٫ چرا شرک !
نکته اوّل آن است که بر فرض که پيامبر(صلى الله عليه وآله) و اولياى الهى صداى ما را نشنوند تا به آنان توسّل جوييم، چرا اين عمل شرک باشد؟ حداکثر اشکالى که اين عمل دارد، آن است که اين کار، لغو و بيهوده است. يعنى شما از کسانى کمک مى جوييد و متوسّل مى شويد که صدايتان را نمى شنوند و جايگاه شما را نمى بينند و از حال شما بى خبرند! بنابراين لغو و بيهوده است چرا شرک؟ مانند آن که شما به ديوارى خطاب کنى و پيوسته بگويى: «مرا سيراب کن» کسى که از آنجا مى گذرد به شما مى گويد چرا کار لغوى انجام مى دهى؟ به بيان ديگر: چگونه توسّل جستن به آن حضرت(صلى الله عليه وآله) در زمان حياتش جايز و مورد ترغيب خداوند است، ولى پس از وفاتش تبديل به شرک
مى شود؟ توسّل در زمان حيات علامت ايمان و پس از مرگ او نشانه شرک است؟!
بنابراين، چه در کنار قبر رسول خد(صلى الله عليه وآله) از آن حضرت بخواهى (باذن الله) بيمار شما را شفا دهد و يا از آن حضرت بخواهى که از خداوند شفاى بيمارتان را طلب نمايد و يا براى شما استغفارکند، شرک نيست! زيرا در هر دو حال، شما آن حضرت را مستقل در تصميم گيرى و در عرْض خداوند نمى دانيد و اگر هم پيامبر خد(صلى الله عليه وآله) صدايت را نشنود، فقط کار بيهوده و لغْوى از شما سرزده است، نه عمل شرک آميز.
متأسفانه متهم کردن ديگران به شرک براى وهابى ها مثل آب خوردن است هر کس را که به آن حضرت توسّل جويد، با چماق شرک مى کوبند و همه آثار شرک را بر او بار مى کنند، تا آنجا که جواز قتل او را صادر مى نمايند، همان گونه که دنيا شاهد است، جمعى از وهابيون با همين انديشه در کشورهاى پاکستان، عراق، افغانستان و… شب و روز به کشتار مسلمين مشغولند و گاه با عمليات انتحارى صدها تن را به خاک و خون مى کشند؛ با آنکه اين بى گناهان مسلمانند، شهادتين بر زبان جارى مى کنند و به اصول و فروع دين اسلام پايبندند و اهل قبله اند؛ امّا به جرم توسّل به اولياى الهى توسط گروهى که خود را مسلمان مى پندارند به قتل مى رسند. همين خشونت ها و کشتارها چهره اسلام و مسلمين را در دنيا زشت و ناپسند و نفرت انگيز جلوه داده است.

۲٫ توسّل به رسول خدا(صلى الله عليه وآله) قبل از حيات
حاکم نيشابورى در کتاب «مستدرک» خود از عمر بن خطّاب از رسول خد(صلى الله عليه وآله) نقل مى کند که آن حضرت فرمود: «هنگامى که حضرت آدم مرتکب خطا گرديد، به خداوند عرض کرد: «يا ربّ أسالک بحقّ محمّد لمّا غفرت لي»؛ (پروردگارا از تو مى خواهم به حقّ محمد گناه مرا ببخشى). خداوند به آدم فرمود: «اى آدم! چگونه محمد را شناختى در حالى که هنوز او را نيافريدم». آدم عرض کرد: «پروردگارا! هنگامى که مرا آفريدى، به بالاى سرم نگاه کردم، ديدم بر ستون هاى عرش نوشته است «لا اله الاّ الله، محمّد رسول الله» و من دريافتم که محمد(صلى الله عليه وآله) بهترين مخلوق نزد توست که نام او در کنار نام تو جاى گرفته است.
خداوند فرمود: «صدقتَ يا آدم! إنّه لأحبّ الخلق إلىّ أدعنى بحقّه فقد غفرت لک، و لو لا محمّد ما خلقتک»؛ (اى آدم راست گفتى، به يقين محمد محبوب ترين خلق به نزد من است و چون مرا به حق او خواندى، تو را بخشيدم و اگر محمد نبود تو را نمى آفريدم).
حاکم نيشابورى پس از نقل اين حديث مى گويد: «هذا حديث صحيح الاسناد»؛ (اين حديث سندش صحيح است).(۲۰)

۳٫ توسّل به رسول خدا (صلى الله عليه وآله) پس از وفات
موارد متعددى از توسّل به پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) پس از وفات آن حضرت(صلى الله عليه وآله) نقل شده است که براى اختصار تنها سه نمونه آن را ذکر مى کنيم:

الف) توسّل بلال بن حارث به پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله)
جمعى از محدّثان و عالمان معروف اهل سنّت مانند بيهقى، ابن ابى شيبه، ابن حجر و ابن کثير و جمعى ديگر نقل کرده اند که در زمان خلافت عمر بن خطّاب مردم دچار قحطى شدند، مردى کنار قبر پيامبر(صلى الله عليه وآله) آمد و خطاب به آن حضرت گفت: «يا رسول الله! هلک الناس، استسق لاُمّتک»؛ (اى رسول خدا! مردم از قحطى و خشکسالى در حال نابودى اند، براى امّتت طلب باران نما).
رسول خد(صلى الله عليه وآله) به خوابش آمد و گفت: «ائت عمر فاقرأه منّى السّلام وأخبره أنّهم مسقون، وقل له: عليک الکيس»؛ (به سراغ عمر برو و سلام مرا به او برسان و به او خبر ده که به زودى باران خواهد آمد؛ به او بگو: کيسه سخاوت و بخشش را بگشا).
آن مرد نزد عمر آمد و ماجرا را براى او بازگو کرد؛ عمر گريست و گفت: «يا ربّ، ما الو إلاّ ما عجزت عنه»؛ (پروردگارا! من کوشش خود را کردم، ولى ناتوان بودم).(۲۱)
ابن حجر مى نويسد: «سند اين روايت که ابن ابى شيبه نقل کرده صحيح است» سپس مى افزايد: «نام کسى که اين خواب را ديده، بلال بن حارث يکى از اصحاب رسول خد(صلى الله عليه وآله) است».(۲۲) ابن کثير نيز پس از نقل اين ماجرا مى نويسد: «و هذا إسناد صحيح»؛ (سند اين روايت صحيح است).(۲۳)
مطابق اعتقاد اهل سنت که سنّت صحابه را نيز حجّت مى دانند، در اين ماجرا يک نفر از صحابه به نام بلال بن حارث کنار قبر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آمد و به آن حضرت توسّل جست و به صحابى ديگر نيز ماجراى خويش و خوابش را نقل کرد و او نيز وى را مورد سرزنش قرار نداد و با چماق تکفير او را سرکوب نکرد و مال و جان و ناموسش را مباح نساخت.

ب) ابوايّوب انصارى در کنار قبر رسول خدا(صلى الله عليه وآله)
ححاکم نيشابورى و احمد بن حنبل و برخى ديگر از علماى اهل سنت نقل کرده اند که «مروان بن حکم» روزى از کنار قبر رسول خد(صلى الله عليه وآله) مى گذشت که مشاهده کرد مردى صورت بر قبر رسول خد(صلى الله عليه وآله) گذاشته است (و با آن حضرت نجوا مى کند)؛ دست برد و گردنش را گرفت و گفت: «أتدرى ما تصنع»؛ (آيا مى دانى چه مى کنى؟) آن مرد پاسخ داد: «آرى (مى دانم چه مى کنم)». مروان نگاه کرد، ديد آن مرد «ابوايّوب انصارى» (صحابى معروف رسول خدا) است. ابوايوب در ادامه گفت: «جئت رسول الله(صلى الله عليه وآله) و لم آت الحجر»؛ (من به محضر رسول خد(صلى الله عليه وآله) آمدم، نه کنار سنگ) سپس افزود: «سمعت رسول الله(صلى الله عليه وآله)، يقول: لا تبکواعلى الدّين إذا وليه أهله و لکن ابکوا عليه إذا وليه غير أهله»؛ (از رسول خد(صلى الله عليه وآله) شنيدم که مى فرمود: هر گاه امور دين به دست افراد شايسته و اهلش افتاد، براى دين گريه نکنيد؛ ولى هر گاه به دست نا اهل (اشاره به مروان و مانند اوست) افتاد، گريه کنيد!).(۲۴)
ابوايّوب انصارى صحابى جليل القدر مى داند که آمدن کنار قبر رسول خد(صلى الله عليه وآله)، مصداق شرفيابى به محضر آن حضرت است. او تفاوتى ميان زمان حيات مادّى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و حيات برزخى آن حضرت نمى بيند و لذا صورت روى قبر مى گذارد و با آن حضرت به نجوا مى پردازد.
و آن سو، مروان بن حکم ـ دشمن رسول خد(صلى الله عليه وآله) و اهل بيت ـ قرار دارد که اين صحنه را بر نمى تابد و به آن اعتراض مى کند که با جواب دندان شکن ابوايّوب مواجه مى شود.

ج) برکت قبر رسول خدا (صلى الله عليه وآله)
دارمى (از علماى معروف اهل سنت) در کتابش در باب «کرامت هايى که خداوند نسبت به پيامبر(صلى الله عليه وآله) بعد از وفاتش داشته» نقل مى کند: در مدينه قحطى شديدى آمده بود و مردم به نزد عايشه شکايت بردند و از او چاره جويى خواستند. عايشه گفت: «انظروا قبر النبى(صلى الله عليه وآله)، فاجعلوا منه کوىّ الى السماء حتّى لا يکون بينه و بين السماء سقف»؛ (کنار قبر پيامبر برويد و سوراخى در سقف بالاى قبر قرار دهيد تا آنکه ميان قبر آن حضرت و آسمان مانعى نباشد (و آسمان ديده شود) و منتظر بمانيد). مردم نيز به اين دستور عمل کردند و در نتيجه باران باريد، به اندازه اى که پس از مدتى بيابان ها سبز شد و شترها (با استفاده از علوفه) چاق و فربه شدند.(۲۵) آيا دستور عايشه چيزى جز توسل به پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى نزول باران بود؛ لابد وهابى ها او را هم تکفير مى کنند.

۴٫ توسّل به ديگر اولياى الهى
در منابع اهل سنت علاوه بر توسّل به پيامبر(صلى الله عليه وآله)، توسّل به اولياى الهى نيز نقل شده است:

الف) توسّل به عموى پيامبر(صلى الله عليه وآله)
در صحيح بخارى، از انس نقل شده است که: «هر گاه در مدينه قحطى مى شد، عمر بن خطاب به عباس بن عبدالمطلّب متوسل مى شد و تقاضاى باران مى کرد. وى چنين مى گفت: «أللّهم إنّا کنّا نتوسّل إليک بنبيّنا وإنّا نتوسّل إليک بعمّ نبيّنا فاسقن»؛ (خدايا، ما (در زمان خشکسالى در زمان رسول خدا(صلى الله عليه وآله)) به وسيله پيامبرمان به تو توسّل مى جستيم و تو ما را سيراب مى کردى و اکنون به وسيله عموى پيامبر به تو متوسّل مى شويم، پس اکنون تو ما را سيراب کن). و به دنبال آن باران مى آمد و مردم سيراب مى شدند».(۲۶)
آيا وهابى ها هر دو را تکفير مى کنند؟!

ب) توسّل به قبر امام کاظم(عليه السلام)
خطيب بغدادى از علماى معروف اهل سنت مى نويسد: ابوعلى خلال (م ۲۴۲) مى گفت: «ما همّنى أمر فقصدتُ قبر موسى بن جعفر فتوسّلتُ به إلاّ سهّل الله تعالى لي ما اُحبّ»؛ (هيچ گاه مشکلى برايم پيش نمى آمد، مگر آنکه آهنگ قبر موسى بن جعفر(عليهما السلام) مى کردم و به او توسّل مى جستم و آنگونه که من دوست داشتم مشکلم را خداوند بر طرف مى ساخت).(۲۷)

ج) توسّل به قبر امام على بن موسى الرضا(عليه السلام)
ابن حبّان از دانشمندان اهل سنت و عالم رجالى معروف مى نويسد: «قبر على بن موسى الرضا(عليه السلام) در طوس کنار قبر هارون الرشيد قرار گرفته است و زيارتگاه معروفى است و من مکرر آن را زيارت کرده ام»؛ سپس مى افزايد: «در مدتى که من در طوس ساکن بودم، هر گاه مشکلى برايم پيش مى آمد، قبر على بن موسى الرضا(عليه السلام) را زيارت مى کردم و (به برکت زيارت آن حضرت) رفع مشکلم را از خداوند طلب مى کردم که در اسرع وقت خواسته ام به اجابت مى رسيد و گرفتاريم برطرف مى شد؛ من اين مسأله را بارها تجربه کرده ام» در پايان مى گويد: «أماتنا الله على محبّة المصطفى و أهل بيته صلّى الله عليه وعليهم أجمعين»؛ (خداوند ما را با محبت مصطفى و خاندانش ـ که درود خدا و سلامش بر آنان باد ـ بميراند).(۲۸)

د) خاندان پيامبر وسيله نجاتند
شافعى ـ رئيس مذهب شافعيه ـ در اشعار خود خاندان رسول خد(صلى الله عليه وآله) را وسيله نجات خود مى داند، مى گويد:
آل النبيّ ذريعتي
و هم إليه وسيلتي
أرجو بهم اُعطى غداً
بيد اليمين صحيفتي
(خاندان پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) شفيع منند؛ آنها وسيله تقرب من به سوى خدايند؛ اميدوارم فرداى قيامت به سبب آنها نامه اعمالم، به دست راست من سپرده شود).(۲۹)
پاسخ به يک پرسش

ششم: پاسخ به يک پرسش
از روايات متعدد و ماجراهاى گوناگونى که نقل شد، به روشنى مى توان فهميد که مسلمانان به پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) و اولياى الهى متوسّل مى شدند و آنها را واسطه بين خود و خدا قرار مى دادند و به آبرو و مقام آن انسان هاى پاک، خداوند حاجاتشان را بر آورده مى ساخت و مشکلات و سختى هاى آنان را بر طرف مى کرد، برخى از نمونه هاى ياد شده مربوط به حيات اولياى الهى و برخى نيز مربوط به پس از مرگ آنان بود. اکنون جاى اين سؤال است که آيا اولياى الهى پس از مرگ نيز شاهد حال ما هستند و مى توانند همانند زمان حيات براى ما نزد خدا شفاعت کنند و دعا نمايند. آن چيزى که وهابيّت به شدّت به دنبال نفى آن است. آنها مى گويند پس از مرگ، آنها از حال ما خبرى ندارند. خداوند درباره پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «إِنَّکَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُون»؛ (تو مى ميرى و آنان نيز خواهند مرد).(۳۰) لذا آن حضرت نيز مانند ساير مردم مى ميرد و شخص مرده که از حال زندگان خبرى ندارد؛ در نتيجه توسّل به او جائز نيست.
البته همان طور که پيش از اين گفته شد وهّابيت توسّل به پيامبر(صلى الله عليه وآله) و اولياى الهى را پس از مرگ شرک مى داند، ولى روشن نيست چطور توسّل به کسى که در زمان حيات به او جايز و مورد ترغيب است، ناگهان پس از مرگ تبديل به کفر و شرک مى شود؟! اگر کسى اين ذوات مقدس را مستقل در تأثير بداند، چه در حيات و چه پس از مرگ مشرک است و اگر مستقل در تأثير نداند و معتقد باشد آنان به اذن الهى، حاجات ما را بر آورده مى کنند و يا از خدا مى خواهند حاجات ما را بر آورده سازد، هرگز دچار شرک نشده است و اگر هم کسى معتقد باشد آنان پس از مرگ صداى ما را نمى شنوند و توانايى رفع مشکل و يا در خواست از خدا را ندارند، بايد بگويد کسانى که چنين خواسته هايى از اولياى الهى دارند، کارى عبث مى کنند، نه آنکه مشرک هستند. در حالى که خواهيم ديد آنها داراى حيات برزخى هستند و سخنان ما را کاملا مى شنوند و اين بي خبران بزرگترين جسارت را به ساحت قدس پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى کنند.
گزارش يک گفتگو
مناسب است در پاسخ به پرسش فوق گفتگوى خود را با يکى از خطباى وهابى که در حج ۱۴۲۷ قمرى (۱۳۸۵ ش) اتفاق افتاده بازگو نمايم.
پپس از اتمام اعمال حج روزى در مسجدى نزديک محل سکونت ما در مکّه (منطقه عزيزيه شارع السّرور) به نام مسجد سيدالشهداء حمزة بن عبدالمطلب خطيبى پس از نماز ظهر براى نمازگزاران سخنرانى مى کرد. نخست پاداش هاى فراوان انجام حج و نقش آن را در بخشش گناهان برشمرد و روايات جالبى را بازگو کرد، پس از آن گفت: ولى اين پاداش ها مربوط به کسانى است که مشرک نباشند، چرا که خداوند فرموده است: «لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ»؛ (اگر شرک بورزى به يقين تمام اعمال نيک تو حبط و نابود مى شود).(۳۱)
هم چنين خداوند فرموده: «مَنْ يُشْرِکْ بِاللهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللهُ عَلَيْهِ الْجَنَّة»؛ (هر کس به خداوند شرک بورزد به يقين خداوند بهشت را بر او حرام خواهد کرد).(۳۲)
سپس افزود: «هر کس که يا رسول الله، يا علىّ و يا ولىّ الله بگويد مشرک است!!». و در همين ارتباط سخنان زيادى گفت.br /> آن روز، سخنرانى وى طول کشيد، روز بعد پس از نماز ظهر و سخنرانى هنگامى که آن خطيب مى خواست از مسجد خارج شود، به نزدش رفتم و پس از سلام و احترام، گفتم: شما ديروز در سخنرانى خود گفتيد اگر کسى يا رسول الله و يا ولىّ الله بگويد مشرک است! آيا واقعاً معتقديد کسى چنين بگويد مشرک است؟ گفت: آرى.
گفتم: آيا نمى شود از رسول خدا خواست که به درگاه خدا براى ما استغفار کند؟
گفت: دليلى نداريم که چنين عملى مجاز باشد!
گفتم: به دليل آيه قران که مى فرمايد: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوک فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَّحِيماً». (۳۳)
گفت: اين مربوط به زمان حيات پيامبر است، نه زمانى که از دنيا رفته است.
گفتم: اکنون سخن ما را نمى شنود؟
گفت: نه! زيرا قرآن مى فرمايد: «إِنَّکَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُون». (۳۴)
گفتم: اين آيه مى گويد: حيات مادى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) سلب شده است، ولى نفى مطلق حيات نکرده است. اضافه کردم:
اولاً؛ قرآن مرگ را فناى مطلق نمى داند؛ از مرگ تعبير به توفّى مى کند،(۳۵) يعنى فرشتگان روح را به طور کامل از اين جسم مى گيرند و حيات مادى بشر ادامه نمى يابد؛ ولى اين به معناى بى خبرى مردگان از عالم ما نيست.(۳۶)
ثانياً؛ آيا مقام شهداى احد نزد خدا برتر است يا پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله)؟ پاسخ داد: پيامبر! گفتم: خداوند درباره شهداى احد مى فرمايد: «وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ» (۳۷) خداوند آنان را زنده معرفى مى کند، البته به حيات برزخى؛ لذا پيامبر(صلى الله عليه وآله) که برتر از شهدا است نيز حىّ است.
بنابراين، عده اى از مسلمانان معتقدند آن حضرت الان نيز حىّ است و صدايشان را مى شنود و لذا از از آن حضرت مى خواهند براى آنها دعا کند و يا استغفار نمايد؛ ولى شما معتقديد که آن حضرت پس از رحلت صداى ما را نمى شنود و هيچ ارتباطى با اين عالم ندارد. حال اگر کسى با اعتقاد به اينکه رسول اکرم(صلى الله عليه وآله) صدايش را مى شنود، به او توسّل جويد، آيا شما مجاز هستيد که او را مشرک بخوانيد!؟
ثالثاً؛ در پوسترى که در همين مسجد روى ديوار درباره فضيلت صلوات بر پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) نصب شده است، رواياتى نقل شده است که مى رساند آن حضرت صداى ما را مى شنود. گفت: کدام روايات؟
گگفتم: ابوهريره از رسول خد(صلى الله عليه وآله) نقل مى کند: «صلّوا علىّ فانّ صلاتکم تبلغنى حيث کنتم»؛ (بر من صلوات بفرستيد؛ چرا که صلوات و درود شما هر جا که باشيد به من مى رسد).(۳۸)
ذيل آن روايت نوشته شده: «رواه احمد و ابو داود و صحّحه الامام النووى»؛ (احمد و ابوداود آن را نقل کرده اند و امام نووى آن را صحيح شمرده است).(۳۹)
از اين صريح تر، روايت ديگرى است که باز هم ابوهريره از رسول خد(صلى الله عليه وآله) نقل مى کند که فرمود: «ما من أحد يسلّم علىّ إلاّ ردّ الله عزّوجلّ إلىَّ روحي حتّى أردّ عليه السّلام»؛ (هيچ کس بر من سلام نمى کند، جز آنکه خداوند روح مرا به من بر مى گرداند، تا سلام او را پاسخ گويم).(۴۰) در ذيل اين روايت نيز نوشته شده: «رواه احمد و ابوداود باسناد صحيح»؛ (اين روايت را احمد و ابوداود با سند صحيح نقل کرده اند).(۴۱)
ادامه دادم که اين روايت از کتب شما است و توسط اداره تبليغ و ارشاد شما تهيه و با تصريح به صحت سند، چاپ و توزيع و در اين مسجد نيز بر روى ديوار نصب شده است. اين روايات به روشنى مى رساند که صلوات ما به پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى رسد و حتّى پاسخ مى دهد.
آن خطيب وهابى که خود را در پاسخ عاجز و ناتوان ديد به جاى عذرخواهى شروع کرد به بد گفتن و توهين کردن که شما چنين و چنان هستيد!!
آرى اين است راه و رسم آنها هنگامى که در جواب عاجز مى شوند.
علاوه بر پاسخ هاى فوق مى توان اين نکته ها را نيز افزود:
رابعاً؛ همه مسلمانان در تشهد و سلام نماز خويش بر آن حضرت سلام مى کنند و مى گويند: «السلام عليک أيّها النبىّ ورحمة الله وبرکاته» اگر آن حضرت سلام ما را نشنود، سلام دادن به آن حضرت لغو خواهد بود.
عالمان اهل سنت نيز آورده اند: «حداقل در تشهد نماز چنين گفته شود: التّحيات لله، سلامٌ عليک أيّها النبىّ و رحمة الله و برکاته …».(۴۲)
در روايتى نقل شده است که پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «إنّ لله ملائکة سيّاحين يبلّغوني عن اُمّتي السّلام»؛ (خداوند فرشتگانى دارد که (در زمين) به گردش مى پردازند و سلام امتم را به من مى رسانند).(۴۳) خامساً؛ قرآن کريم خطاب به پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «فَکَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ کُلِّ أُمَّة بِشَهِيد وَجِئْنَا بِکَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيد»؛ (حال آنها چگونه است، آن روز که براى هر امتى گواهى بر اعمالشان مى طلبيم و تو را گواه اينها قرار خواهيم داد).(۴۴)
محتواى آيه اين است که خداوند از هر امّتى گواه و شاهدى بر آن امّت اقامه خواهد کرد که همان پيامبران هر امّتى خواهند بود و آنگاه خطاب به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «تو را نيز بر آنها گواه خواهيم آورد» در اينکه مقصود از هولاء چه کسانى هستند، دو نظر عمده وجود دارد؛ کفار قريش يا همه امّت؛(۴۵) ولى روشن است که شهادت پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر امّت خود، فرع بر آگاهى از حال امّت است. عمر بن خطّاب از رسول خد(صلى الله عليه وآله) نقل مى کند که آن حضرت فرمود: «من زار قبري کنت له شفيعاً او شهيد»؛ (هر کس قبر مرا زيارت کند، من براى او (در نزد خداوند) شفاعت خواهم کرد يا به نفع او گواهى خواهم داد).(۴۶)
همچنين انس بن مالک از رسول خد(صلى الله عليه وآله) نقل مى کند: «من زارني بالمدينه محتسباً کنت له شهيداً و شفيعاً يوم القيامة»؛ (هر کس مرا در مدينه با نيّت خالص زيارت کند، من گواه و شفيع او در روز قيامت خواهم بود).(۴۷)
در روايتى ديگر که ابوهريره از آن حضرت نقل کرده است، آمده: «من صلّى علىّ عند قبري سمعته ومن صلّى علىَّ نائياً کفى امر دنياه وآخرته وکنت له شهيداً و شفيعاً يوم القيامة»؛ (هر کس کنار قبرم بر من درود بفرستد، من آن را مى شنوم و هر کس از راه دور بر من صلوات بفرستد، امور دنيا و آخرتش کفايت خواهد شد و من در قيامت گواه و شفيع او خواهم بود).(۴۸)
بنابراين، گواهى و اطلاع آن حضرت از حال امّت و توجه به کسانى که زائر قبر او هستند، دليل روشنى بر نوعى آگاهى و حيات پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) است.
باز هم تأکيد مى کنيم، وقتى از حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله) سخن مى گوييم، مقصود حيات مادّى که نياز به آب و غذا و هوا و نور آفتاب و مانند آن داشته باشد، نيست. حياتى که عوارض دنياى مادّى از رشد و نموّ و فرسايش و آسيب ديدن و تباه شدن در آن باشد، مقصود ما نيست؛ چرا که اين نوع حيات با مرگ پايان مى پذيرد؛ بلکه مقصود حيات برزخى است که بدون اين نوع شرايط و عوارض، نوعى آگاهى و شعور در آن وجود دارد، هر چند حقيقت آن به درستى براى ما روشن نيست.
اگر رسول خد(صلى الله عليه وآله) صداى ما را مى شنود و يا سلام ما را پاسخ مى گويد و ناظر بر رفتار ماست؛ پس نوعى آگاهى و اطلاع بر حال ما دارد؛ در نتيجه مى توان همراه با سلام به آن حضرت، به او توسّل جست و همانند زمان حيات مادّى، از ايشان تقاضاى دعا کرد. با اين مدارک روشن، چگونه فرقه وهابى انکار مى کنند معلوم نيست!

هفتم: فلسفه ت وسّل
گاهى پرسيده مى شود: مگر به درگاه خدا رفتن و از او حاجت خواستن نيازى به واسطه دارد؟ مگر خداوند در قرآن نمى فرمايد: «وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِى عَنِّى فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ»؛ (هنگامى که بندگان من از تو درباره من سؤال کنند (بگو) من نزديکم! دعاى دعا کننده را به هنگامى که مرا مى خواند، پاسخ مى گويم).(۴۹)
بنابراين، مى توان به طور مستقيم با خدا سخن گفت، با او نجوا کرد، حاجات خود را از او خواست و مشکل خود را با او در ميان گذاشت، ديگر چه حاجتى به واسطه است؟!
پاسخ اين سؤال آن است که هر چند براى درخواست از خداوند ضرورتى به واسطه نيست؛ حضرت حق صداى ما را به راحتى مى شنود و در صورتى که مصلحت بداند حاجات ما را برآورده مى سازد؛ ولى خود خداوند، دستور داده و يا مجاز شمرده است که بنده او، صالحان و اولياى او را واسطه قرار دهد، و از آنها بخواهد برايش دعا کنند و از خداوند بخواهند حاجاتش را برآورده سازد. (آيات و رواياتش گذشت)؛ و اين ترغيب الهى مى تواند ـ حداقلّ ـ به دو دليل باشد:

الف) راهى نزديک تر براى اجابت
پيامبران و اولياى الهى، نزد خداوند محبوبند، آنها با معرفت ژرف و اعمال خالص خويش نزد او آبرومندند.(۵۰)
طبيعى است که وساطت و شفاعت و دعاى آنان براى بندگان گرفتار، به اجابت نزديکتر است; از اين رو، فرزندان يعقوب از پدرشان مى خواهند براى آنها از خداوند استغفار نمايد و خداوند به مسلمانان گناهکار سفارش مى کند که ـ علاوه بر استغفار خود ـ از رسول خدا بخواهند، تا براى آنان از درگاه خداوند طلب مغفرت نمايد.

ب) قدردانى از ت لاش هاى طاقت فرسا
به يقين در زندگى خود و يا ديگران شاهد بوده ايم گاه افرادى کارهاى مهم، حسّاس و تأثير گذارى براى ديگرى انجام مى دهند، مثلا کسى مى بيند معلّمى تلاش هاى طاقت فرسا براى فرزندانش کشيده، در تعليم و تربيت آنان خالصانه و بيش از توان خود، وقت گذاشته و گاه فرزند منحرف و ناسالم او را در مسير درست قرار داده است و يا پزشکى حاذق با دقّت، مهارت و کمال دلسوزى فرزندش را از خطر مرگ نجات داده است، و يا همسايه و دوستى، زن و فرزندش را از دل آتش سوزان با فداکارى تمام، بيرون کشيده است; در اين صورت، آن معلّم دلسوز، پزشک مهربان و دوست فداکار، چنان محبوبيتى پيدا مى کند که نامه او و يا سفارش و شفاعت او به راحتى مورد قبول واقع مى شود. اين توصيه پذيرى نشانه قدر دانى از زحمات تأثيرگذار او است.
به بيان ديگر: گاه پاره اى از فداکارى ها به گونه اى است که پاداش هاى معمول نمى تواند آن را جبران بکند؛ لذا علاوه بر پاداش به خود او، شفاعت و سفارش آن شخص فداکار در حقّ ديگران نيز پذيرفته مى شود؛ مى توان گفت، از جمله پاداش ها، همين است که اعلام شود، هر گاه فلان شخص براى خطاکاران و گرفتاران شفاعت کند، من آن را مى پذيرم.
اولياى الهى به ويژه پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) با تلاش هاى فراوانى که براى گسترش توحيد و مبارزه با شرک و کفر و بت پرستى انجام داده اند، مستحق پاداش هاى عظيم الهى شدند که بخشى از اين پاداش ها پذيرش استغفار آنان براى گناهکاران، قبول شفاعت آنان و استجابت دعاى آن بزرگان در حق ديگران است.
رسول اکرم(صلى الله عليه وآله) در مسير بندگى، انسان سازى و گسترش نداى توحيد، رنج هاى فراوانى را تحمّل کرد؛ نه تنها خود عبد شايسته اى براى خدا بود، بلکه هزاران تن را به سوى بندگى خدا هدايت کرد و از ره آورد آن تلاش ها در طول تاريخ ميلياردها انسان نداى لا اله الاّ الله را در عالم سر دادند. او زندگى خود را وقف خدمت به بندگان خدا و مبارزه با کفر و شرک نمود و در مسير مبارزه با دشمنان خدا از هيچ تلاشى فروگذار نکرد. خوشى هاى دنيوى را رها ساخت، لذّات مادّى را کنار نهاد، به پيشنهادهاى ثروتمندان قريش جهت دست کشيدن از آرمان توحيدى خود پاسخ منفى داد و رنج هاى اتّهام، توهين، تبعيد و جنگ را به جان خريد، ولى دست از دعوت الهى خود نکشيد. بسيار بجاست که خداوند براى قدردانى از تلاش هاى آن حضرت، شفاعت او را براى گناهکاران و گرفتاران بپذيرد و به برکت دعاى او، قحطى و خشکسالى را رفع کند و آلام رنج ديده اى را التيام بخشد و مشکل گرفتارى را مرتفع سازد. ولى متأسفانه وهابى ها بر اثر تعصّب شديد به اين حقايق دسترسى پيدا نمى کنند.
تکريم پيامبر(صلى الله عليه وآله) در قرآن کريم
خداوند بزرگ در مواضع متعدّدى از قرآن به تعظيم و تجليل از پيامبراکرم(صلى الله عليه وآله) پرداخته و مؤمنان را به آن توصيه کرده است; روشن است که توسّل به چنين شخصيّتى، مصداق تجليل و تکريم آن حضرت از سوى مؤمنان است.
خخداوند در قرآن به جان پيامبر(صلى الله عليه وآله) سوگند ياد مى کند و مى فرمايد: «لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِى سَکْرَتِهِمْ يَعْمَهُون»؛ (به جانت سوگند اينها در مستى خود سرگردانند (و عقل و شعور خود را از دست داده اند)).(۵۱)
خداوند خشنودى پيامبرش را مى طلبد و مى فرمايد: «قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِى السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضَاهَ»؛ (نگاه هاى انتظارآميز تو را به سوى آسمان مى بينيم، اکنون تو را به سوى قبله اى که از آن خشنود باشى باز مى گردانيم).(۵۲)
به تعبير مفسّر معروف اهل سنّت، فخر رازى «خداوند در اين آيه نفرمود: «قبلة أرضاها; قبله اى که مرا خشنود سازد»، بلکه فرمود: «قبله اى که تو را خشنود سازد». گويا خداوند مى فرمايد: «يا محمّد کلّ أحد يطلب رضاى و أنا أطلب رضاک فى الدّارين»؛ (اى محمد همگان خشنودى مرا مى طلبند و من در دنيا و آخرت خشنودى تو را مى طلبم» اما در دنيا، همان چيزى که در اين آيه ذکر شد (که قبله مورد رضايت تو را برگزيدم) و اما در آخرت نيز فرمود: «وَلَسَوْفَ يُعْطِيکَ رَبُّکَ فَتَرْضَى»؛ (به زودى پروردگارت آن قدر به تو عطا مى کند که خشنود شوى (که شفاعت تو را در حق امت خواهم پذيرفت).)(۵۳)،(۵۴)
همچنين قران از پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) با دو وصف رأفت و مهربانى ياد مى کند و مى فرمايد: «بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ»؛ (او نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است).(۵۵)
رسول خد(صلى الله عليه وآله) به قدرى محبوب خداست که خداوند همراه فرشتگان پيوسته بر او درود مى فرستند: «إِنَّ اللهَ وَمَلاَئِکَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِىِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمما ً»؛ (خداوند و فرشتگانش بر پيامبر درود مى فرستند، اى کسانى که ايمان آورده ايد، بر او درود فرستيد و سلام گوئيد و تسليم فرمانش باشيد).(۵۶)
همچنين در صورتى که آن حضرت براى گنه کاران استغفار کند، خداوند از آنان مى گذرد: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّاباً رَّحِيما ً». (۵۷)
بنابراين، توسّل به چنين شخصيتى و واسطه قرار دادن آن حضرت به نزد خداوند ـ با اين محبوبيت و عظمتى که نزد خدا دارد ـ امرى پسنديده و مورد ستايش و رغبت است و چون همه اين امور به خدا باز مى گردد، تأکيد بر توحيد است.
امامان اهل بيت آن حضرت نيز در پرتو بندگى خدا و انتساب به رسول خد(صلى الله عليه وآله) محبوب الهى اند و توسّل به آنان نيز در استجابت دعا، رفع مشکلات و برآوردن حاجات ـ به اذن الله و فرمان خدا ـ بسيار مؤثّر است.
هشتم: توسّل عين توحيد است نه شرک
با توجّه به آنچه که گفته شد، توسّل به رسول خد(صلى الله عليه وآله) و اهل بيت
نه تنها شرک نيست، بلکه عين توحيد است؛ زيرا از ابعاد توحيد، توحيد در اطاعت و فرمانبرى خداوند است و کسى که به اولياى الهى متوسّل مى شود چون فرمان خدا را اطاعت مى کند، در حقيقت از خدا فرمانبردارى کرده است. متوسّل مؤمن مى داند که هر چه در اين عالم تحقّق مى آيد و هر جنبشى به وجود مى آيد، با اذن الهى و تحت نظر اوست.
اين مسلمان براى رفع تشنگى به سراغ آب و براى رفع گرسنگى به سراغ نان مى رود و براى درمان از دارو استفاده مى کند، ولى با اين حال مى داند که اينها واسطه و عالم اسباب هستند و سيراب کننده واقعى، رافع گرسنگى و درمان گر حقيقى خداوند است «وَالَّذِى هُوَ يُطْعِمُنِى وَيَسْقِينِ * وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِين». (۵۸) و اگر به سراغ اين امور مى رود، چون آفريده هاى الهى است و اين آثار را خدا در آنها قرار داده است و همه اين اشيا به اذن الهى تأثير گذار است.
توسّل به اولياى الهى نيز از اين قبيل است. ما به فرمان خدا براى بخشش گناهان به سراغ اولياى الهى مى رويم و براى رفع گرفتارى ها از آنان مى خواهيم براى ما دعا کنند و يا مشکل ما را مرتفع سازند، امّا مى دانيم همه آنها واسطه فيض و مجراى الطاف الهى اند امّا آن کس که رفع مشکل مى کند خداست، همانگونه که سيراب کننده ما خداست.
به بيان ديگر: گاهى خداوند شفاى ما را در داروى شفابخش قرار داده است و گاه در دعاى ولىّ خدا، امّا شفابخش واقعى خود اوست.
اکنون با اين اعتقاد ـ که در باور هر مسلمانى است، چه بر زبان بياورد و چه نياورد ـ آيا متوسّل به پيامبر و اولياى محبوب الهى مشرک است، يا موحّد؟
آيا او فرمانبردار خداست و يا عاصى و نافرمانبر؟
آيا او قابل احترام است و يا مستحق توهين؟
آيا او خونش محترم است و يا مهدور الدم؟
باور ما اين است که چنين شخصى قابل احترام، شايسته تجليل، موحّد واقعى و مؤمن حقيقى است. حتّى مى توان گفت: آن کس که به کار سازى رسول خدا اعتقادى ندارد، به مدينه مى رود امّا رسول خد(صلى الله عليه وآله) را واسطه قرار نمى دهد و خيال مى کند از آن حضرت کارى ساخته نيست و به توصيه آيه سوره نساء عمل نمى کند، او نافرمان است و بايد از اين اعتقاد دست بردارد و از اين گناه استغفار کند.
آيا از اين روشنتر مى شود گفت؟ اما افسوس که تعصّب ها گاه اجازه درک مطالب واضح را نمى دهد.

جمع بندى
۱٫ وهابيّون بر خلاف عقيده همه مذاهب اسلامى توسّل به اولياى الهى را شرک مى دانند و متوسّلان به آن ذوات مقدّس را مشرک و مهدورالدم مى شمارند؛ اين عقيده که سبب ريختن خون جمع کثيرى از مسلمين شده و هر روز خون هاى بيگناهان بيشترى ريخته مى شود و چهره اسلام را در جهان خشن و نفرت انگيز معرّفى کرده است، مورد نقد و بررسى قرار گرفت. روشن شد که توسّل به اولياى الهى در حقيقت آنها را واسطه و شفيع قرار دادن در نزد پروردگار است و اين عمل، ريشه قرآنى دارد، چرا که انبياى الهى با اذن خداوند مشکل گشايى مى کردند و براى گناهکاران استغفار مى نمودند و خداوند نيز مسلمانان گنه کار را به مراجعه نزد رسولش براى طلب مغفرت سفارش مى نمايد.
۲٫ از روايات و ماجراهاى تاريخى استفاده شد که مسلمانان در زمان حيات رسول خد(صلى الله عليه وآله) به نزد آن حضرت مى آمدند و از آن حضرت طلب دعا کرده و خدا را به مقام و عظمت رسولش مى خواندند تا حاجاتشان برآورده شود.
۳٫ همچنين روشن شد که به آن حضرت پيش از وجود خاکى اش و پس از رحلت توسّل جسته شد و به برکت مقامش مشکلات گرفتاران حل شد.
۴٫ مسلمانان علاوه بر رسول خد(صلى الله عليه وآله) به ديگر اولياى الهى نيز متوسّل مى شدند، چرا که توسّل به اولياى الهى به اين معنا نيست که آنها را مستقل از خدا، کارساز بدانيم؛ بلکه آنان فقط به سبب مقامات معنوى که در سايه بندگى خداوند، به دست آوردند، مى توانند واسطه فيض پروردگار شده و به برکت دعاى آنان خداوند مشکلات را رفع و گناهان را عفو نمايد.
۵٫ اشتباه مهم وهابيّت اين است که معتقدند توسّل به اولياى الهى پس از مرگ آنان جايز نيست؛ زيرا با مرگ همه چيز تمام شده و آنان صداى متوسّلان را نمى شنوند؛ و پاسخ داده شد که اوّلا، اگر بر فرض آنان از حال و مقام و جايگاه ما آگاه نباشند، حدّاکثر سخنى که مى توان گفت آن است که توسّل به آن حضرت و ديگر اولياى الهى امرى بى ثمر است، نه شرک. ثانياً، مرگ به معناى فنا و نابودى نيست، بلکه انتقال از حياتى به حيات ديگر است؛ ثالثاً، از آيات و روايات متعدّدى بر مى آيد که رسول خد(صلى الله عليه وآله) صداى ما را مى شنود، سلام ما به محضرش مى رسد و آن حضرت پاسخ مى دهد و همه اين حقايق نشان از هوشيارى و آگاهى آن حضرت نسبت به امّت خويش دارد.
۶٫ در گفتارى ديگر، فلسفه توسّل مورد بحث قرار گرفت، و گفته شد که توسّل به اولياى الهى راهى نزديکتر براى اجابت دعاهاست و همچنين فلسفه ديگر سفارش خداوند به توسّل به اوليايش، براى قدردانى از زحمات آنان و نوعى پاداش در برابر رنج هاى طاقت فرساى آنان است.
روشن شد که پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) محبوب خداست و خداوند در قرآنش به گونه هاى مختلف از آن حضرت تجليل کرده است و جواز توسّل به آن حضرت نيز نوعى تجليل از سوى خدا و تکريم از سوى امّت است.
۷٫ سخن آخر اينکه نه تنها توسّل شرک نيست، بلکه عين توحيد است; زيرا در مسير فرمانبرى الهى انجام مى گيرد و متوسّل به ولىّ خدا کاملا مى داند، آن بزرگان فقط واسطه فيض اند و مجراى رحمت الهى. آن کس که خيال مى کند، رسول خدا و ولىّ خدا ـ پس از مرگ ـ کارى از عهده اش بر نمى آيد، بايد استغفار کند و عقيده اش را تغيير دهد، به خيل گسترده مسلمانان فرمانبردار بازگردد و از اختلاف انگيزى و اتهام و خشونت و خونريزى آن هم به نام اسلام دست بردارد.
پايان

منبع:

۱٫ قران کریم

۲٫ ا الاستیعاب فى معرفه الاصحاب ابو عمر یوسف بن عبد الله بن محمد بن عبد البر تحقیق على محمد البجاوى دار الجیل بیروت ۱۴۱۲قمری/۱۹۹۲میلادی الطبعه الاولى.

۳٫ البدایه و النهایه ابو الفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقى دار الفکر بیروت ۱۴۰۷قمری/ ۱۹۸۶ میلادی.

۴٫ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام شمس الدین محمد بن احمد الذهبى تحقیق عمر عبد السلام تدمرى دار الکتاب العربى بیروت ۱۴۱۳قمری / ۱۹۹۳میلادی الطبعه الثانیه.

۵٫ تاریخ بغداد احمد بن علی ابو بکر الخطیب البغدادی دار الکتب العلمیه بیروت بی تا.

۶٫ تاریخ مدینه دمشق وذکر فضلها وتسمیه من حلها من الاماثل ابی القاسم علی بن الحسن ابن هبه الله بن عبد الله الشافعی المعروف بابن عساکر تحقیق محب الدین ابی سعید عمر بن غرامه العمری دار الفکر بیروت ۱۹۹۵میلادی.

۷٫ التحریر والتنویر الشیخ محمد الطاهر بن عاشور دار سحنون تونس ۱۹۹۷ میلادی.

۸٫ تفسیر القران العظیم ابن کثیر دمشقى اسماعیل بن عمرو تحقیق محمد حسین شمس الدین دار الکتب العلمیه منشورات محمدعلى بیضون بیروت ۱۴۱۹ قمری چاپ اول

۹٫ الثقات محمد بن حبان بن احمد ابو حاتم التمیمی البستی تحقیق السید شرف الدین احمد دار الفکر ۱۳۹۵ قمری – ۱۹۷۵میلادی الطبعه الاولى.

۱۰٫ جامع البیان فى تفسیر القران طبرى ابو جعفر محمد بن جریر دار المعرفه بیروت ۱۴۱۲ قمری چاپ اول.

۱۱٫ الدر المنثور فى تفسیر الماثور سیوطى جلال الدین کتابخانه ایه الله مرعشى نجفى قم ۱۴۰۴ قمری

۱۲٫ دلایل النبوه ومعرفه احوال صاحب الشریعه ابو بکر احمد بن الحسین البیهقی المحقق عبد المعطی قلعجی دار الکتب العلمیه – دار الریان للتراث بیروت القاهره ۱۴۰۸قمری ۱۹۸۸میلادی الطبعه الاولى.

۱۳٫ دیوان الامام الشافعى تدقیق وتحقیق صالح الشاعر مکتبه الاداب قاهره ۱۴۲۷قمری چاپ دوم.

۱۴٫ روح المعانى فى تفسیر القران العظیم الوسى سید محمود تحقیق على عبدالبارى عطیه دارالکتب العلمیه بیروت ۱۴۱۵ قمری چاپ اول.

۱۵٫ سبل الهدى والرشاد فی سیره خیر العباد للامام محمد بن یوسف الصالحی الشامی تحقیق وتعلیق الشیخ عادل احمد عبد الموجود الشیخ علی محمد معوض دار الکتب العلمیه بیروت لبنان ۱۴۱۴ قمری – ۱۹۹۳ میلادی الطبعه الاولى.

۱۶٫ سنن ابن ماجه محمد بن یزید ابو عبدالله القزوینی تحقیق محمد فواد عبد الباقی دار الفکر بیروت بی تا.

۱۷٫ سنن ابی داود ابو داود سلیمان بن الاشعث السجستانی دار الکتاب العربی بیروت بی تا.

۱۸٫ الجامع الصحیح سنن الترمذی محمد بن عیسى ابو عیسى الترمذی السلمی تحقیق احمد محمد شاکر واخرون دار احیاء التراث العربی – بیروت بی تا.

۱۹٫ سنن الدارمی عبدالله بن عبدالرحمن ابو محمد الدارمی تحقیق فواز احمد زمرلی خالد السبع العلمی دار الکتاب العربی بیروت ۱۴۰۷قمری الطبعه الاولى.

۲۰٫ سنن النسایی الکبرى احمد بن شعیب ابو عبد الرحمن النسایی تحقیق د.عبد الغفار سلیمان البنداری سید کسروی حسن دار الکتب العلمیه بیروت ۱۴۱۱ قمری- ۱۹۹۱میلادی الطبعه الاولى.

۲۱٫ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل حسکانى عبید الله بن احمد تحقیق محمد باقر محمودى سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى چاپ تهران ۱۴۱۱ قمری چاپ اول.

۲۲٫ شیعه پاسخ مى گوید ناصر مکارم شیرازى مدرسه الامام على بن ابى طالب ع قم‏ ۱۴۲۸ قمری ‏چاپ هشتم‏.

۲۳٫ صحیح البخاری محمد بن اسماعیل ابو عبدالله البخاری الجعفی تحقیق مصطفى دیب البغا دار ابن کثیر الیمامه بیروت ۱۴۰۷ قمری– ۱۹۸۷میلادی الطبعه الثالثه.

۲۴٫ الجامع الصحیح المسمى صحیح مسلم مسلم بن الحجاج ابو الحسین القشیری النیسابوری تحقیق محمد فواد عبد الباقی دار احیاء التراث العربی بیروت بی تا.

۲۵٫ عمده القارى‏ بدر الدین عینى دار الفکر و دار احیاء التراث العربى بیروت لبنان بی تا.

۲۶٫ فتاوى اللجنه الدایمه للبحوث العلمیه والافتاء جمع وترتیب احمد بن عبدالرزاق الدرویش دارالموید ریاض ۱۴۲۴قمری چاپ پنجم.

۲۷٫ فتح الباری شرح صحیح البخاری احمد بن علی بن حجر ابو الفضل العسقلانی الشافعی دار المعرفه بیروت ۱۳۷۹قمری.

۲۸٫ کتاب العین فراهیدى خلیل بن احمد انتشارات هجرت قم ۱۴۱۰ قمری چاپ دوم.

۲۹٫ کنز العمال فی سنن الاقوال والافعال علاء الدین علی بن حسام الدین المتقی الهندی البرهان فوری المحقق بکری حیانی – صفوه السقا موسسه الرساله بیروت ۱۴۰۱قمری/۱۹۸۱میلادی الطبعه الخامسه.

۳۰٫ لسان العرب ابن منظور محمد بن مکرم دار صادر بیروت ۱۴۱۴ قمری چاپ سوم.

۳۱٫ مجمع الزواید ومنبع الفواید نور الدین علی بن ابی بکر الهیثمی دار الفکر بیروت ۱۴۱۲ قمری.

۳۲٫ المجموع شرح المهذب ابی زکریا محی الدین بن شرف النووی دار الفکر قم بی تا.

۳۳٫ مجموعه مولفات الشیخ الامام محمد بن عبد الوهاب محمد بن عبد الوهاب تحقیق عبد العزیز زید الرومی محمد بلتاجی سید حجاب جامعه الامام محمد بن سعود الریاض ۱۴۲۲ق چاپ دوم.

۳۴٫ المستدرک على الصحیحین محمد بن عبدالله ابو عبدالله الحاکم النیسابوری تحقیق مصطفى عبد القادر عطا دار الکتب العلمیه بیروت ۱۴۱۱ قمری- ۱۹۹۰میلادی الطبعه الاولى.

۳۵٫ مسند احمد بن حنبل ابو عبد الله احمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن اسد الشیبانی المحقق السید ابو المعاطی النوری عالم الکتب بیروت ۱۴۱۹هجری قمری ۱۹۹۸ میلادی الطبعه الاولى.

۳۶٫ المصنف فی الاحادیث والاثار ابو بکر عبد الله بن محمد بن ابی شیبه الکوفی تحقیق کمال یوسف الحوت مکتبه الرشد الریاض ۱۴۰۹قمری الطبعه الاولى.

۳۷٫ مفاتیح الغیب فخرالدین رازى ابوعبدالله محمد بن عمر دار احیاء التراث العربى بیروت ۱۴۲۰ قمری چاپ سوم.

۳۸٫ الموسوعه الفقهیه الکویتیه وزاره الاوقاف والشوون الاسلامیه کویت ۱۴۲۱قمری چاپ سوم.

 

پی نوشت:

(۱). سوره مائده، آيه ۷۲ .

(۲). مجموعه مؤلفات الشيخ الإمام محمد بن عبد الوهاب، محمد بن عبد الوهاب، تحقيق : عبد العزيز زيد الرومي، محمد بلتاجي، سيد حجاب، ج ۶، ص ۱۴۶٫

(۳). همان.

(۴). همان مدرک، ص ۱۴۷، ۲۱۳، ۲۲۷، ۲۳۲، ۲۴۲٫ ذکر اين نکته ضرورى است که ادّعاى اجماع مذاهب صحيح نمى باشد. در موسوعه کويتيه آمده است: «جمهور فقها از مالکيه، شافعيه، متأخران از حنفيه که مذهب حنبلى ها نيز مى باشد معتقدند توسّل به پيامبر و آن حضرت را واسطه ميان خود و خدا قرار دادن چه در زمان حياتش و چه بعد از وفاتش جايز است»، (ذهب جمهور الفقهاء ـ المالکية والشافعية ومتأخرى الحنفية وهو المذهب عند الحنابلة الى جواز هذا النوع من التوسّل سواء فى حياة النبىّ او بعد وفاته)، (الموسوعة الفقيهة الکويته، ج ۱۴، ص ۱۵۶). در اين کتاب مصادر اين نظر نيز نقل شده است.

(۵). «يجوز للمسلم ان يتزوّج کتابيّة ـ يهوديّة أو نصرانيّة ـ اذا کانت محصنة وهى الحرّة العفيفة»؛ (ازدواج مرد مسلمان با زن يهودى يا مسيحى ـ اگر عفيف باشد ـ جايز است). (فتاوى اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والافتاء، جمع وترتيب احمد بن عبدالرزاق الدرويش، ج ۱۸، ص ۴۴۹).

(۶). همان مدرک، ص ۴۳۴٫

(۷). همان مدرک، ج ۳، ص ۴۸۷٫

(۸). كتاب العين، فراهيدى خليل بن احمد، ج ۷، ص ۲۶۸، واژه وسل.

(۹). لسان العرب، ابن منظور محمد بن مكرم، ج ۱۱، ص ۷۲۴ واژه وسل.

(۱۰). شيعه پاسخ مى گويد، ناصر، مكارم شيرازى ، ، ص ۲۳۳، توسل در گستره آيات و دليل عقل .

(۱۱). سوره بقره، آيه ۶۱٫

(۱۲). آن حضرت در پاسخ به آنها نفرمود که اين عملتان شرک آميز است، بلکه فرمود: «آيا غذاى پست تر را به جاى غذاى بهتر انتخاب مى کنيد؟». آنگاه ادامه داد: «اکنون که چنين مى خواهيد بکوشيد از اين بيابان در شهرى فرود آييد، که هر چه مى خواهيد در آنجا براى شما وجود دارد».

(۱۳). سوره يوسف، آيه ۹۷ و ۹۸٫

(۱۴). سوره نساء، آيه ۶۴٫

(۱۵). الجامع الصحيح سنن الترمذي، محمد بن عيسى أبو عيسى الترمذي السلمي، تحقيق : أحمد محمد شاكر وآخرون، ج ۵، ص ۵۶۱، ح ۳۵۷۸ (ترمذى پس از نقل حديث مى گويد: هذا حديث حسن صحيح)؛ سنن ابن ماجه، محمد بن يزيد أبو عبدالله القزويني، تحقيق : محمد فؤاد عبد الباقي، ج ۱، ص ۴۴۱، ح ۱۳۸۵ (مطابق نقل ابن ماجه، پيامبر به او فرمود: وضو بگيرد و سپس دو رکعت نماز بخواند و آنگاه اين دعا را بخواند. ابن ماجه نيز از ابواسحاق نقل مى کند: هذا حديث صحيح).

(۱۶). المستدرك على الصحيحين، محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاكم النيسابوري، تحقيق : مصطفى عبد القادر عطا، ج ۱، ص ۴۵۸٫

(۱۷). مسند أحمد بن حنبل، أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن أسد الشيباني، المحقق : السيد أبو المعاطي النوري، ج ۴، ص ۱۳۸٫

(۱۸). صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل أبو عبدالله البخاري الجعفي، تحقيق : مصطفى ديب البغا ج ۱، ص ۳۱۵، کتاب الجمعه؛ اين ماجرا با تفاوت هايى در الجامع الصحيح المسمى صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج أبو الحسين القشيري النيسابوري، تحقيق : محمد فؤاد عبد الباقي، ج ۲۳، ص ۶۱۲ نيز آمده است.

(۱۹). سوره زمر، آيه ۳۰ .

(۲۰). المستدرك على الصحيحين، محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاكم النيسابوري، تحقيق : مصطفى عبد القادر عطا، ج ۲، ص ۶۷۲٫ متقى هندى اين حديث را در كنز العمال في سنن الأقوال والأفعال، علاء الدين علي بن حسام الدين المتقي الهندي البرهان فوري، المحقق : بكري حياني – صفوة السقا، ج ۱۱، ص ۶۱۶، ح ۳۲۱۳۸؛ ابن عساکر، در تاريخ مدينة دمشق وذكر فضلها وتسمية من حلها من الأماثل، أبي القاسم علي بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله الشافعي المعروف بابن عساكر، تحقيق محب الدين أبي سعيد عمر بن غرامة العمري، ج ۷، ص ۴۳۷، نقل کرده است. سيوطى در الدر المنثور فى تفسير المأثور، سيوطى جلال الدين، ج ‏۱، ص ۶۱، قوله تعالى فتلقى آدم من ربه كلمات الآية ….. ص : ۵ از ابن عباس نقل مى کند که از رسول خدا سؤال کردم از کلماتى که آدم از خداوند فرا گرفت و با آن توبه کرد، چه بود؟ فرمود: «سأل بحقّ محمد وعليّ وفاطمه والحسن والحسين إلاّ تبت علىّ فتاب عليه»؛ (خداوند را به حق و جايگاه محمد و على و فاطمه و حسن و حسين خواند که توبه اش را بپذيرد، و خداوند توبه اش را قبول کرد). اين روايت را حاکم حسکانى نيز در شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، حسكانى عبيد الله بن احمد، تحقيق: محمد باقر محمودى، ج ‏۱، ص ۱۰۰، سورة بقرة، آية ۳۱ نقل کرده است.

(۲۱). دلائل النبوة ومعرفة أحوال صاحب الشريعة، أبو بكر أحمد بن الحسين البيهقي، المحقق : عبد المعطي قلعجي، ج ۷، ص ۴۷، باب ما جاء فى رؤية النبى(صلى الله عليه وآله) فى المنام؛ المصنف في الأحاديث والآثار، أبو بكر عبد الله بن محمد بن أبي شيبة الكوفي، تحقيق : كمال يوسف الحوت، ج ۶، ص ۳۵۶ ح ۳۲۰۰۲؛ الاستيعاب فى معرفة الأصحاب، أبو عمر يوسف بن عبد الله بن محمد بن عبد البر ، تحقيق: على محمد البجاوى، ج ‏۳، ص ۱۱۴۹، (۱۸۷۸) عمر بن الخطاب – أمير المؤمنين رضى الله عنه – ابن نقيل بن عبد العزى بن رباح بن عبد الله بن قرط بن رزاح بن عدى بن كعب القرشي العدوي، أبو حفص؛ كنز العمال في سنن الأقوال والأفعال، علاء الدين علي بن حسام الدين المتقي الهندي البرهان فوري، المحقق : بكري حياني – صفوة السقا، ج۸، ص ۶۹۴، ح ۳۲۵۳۵؛ تاريخ مدينة دمشق، ج ۴۴، ص ۳۴۵؛ تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الأعلام، شمس الدين محمد بن احمد الذهبى ، تحقيق: عمر عبد السلام تدمرى، ج ‏۳، ص ۲۷۳، عمر بن الخطاب رضي الله عنه .

(۲۲). فتح الباري شرح صحيح البخاري، أحمد بن علي بن حجر أبو الفضل العسقلاني الشافعي ج ۲، ص ۴۹۵؛ باب سؤال الناس الامام الاستسقاء اذا قحطوا.

(۲۳). البداية و النهاية، أبو الفداء اسماعيل بن عمر بن كثير الدمشقى، ج ‏۷ ، ص ۹۲، ثم دخلت سنة ثمانية عشر .

(۲۴). المستدرك على الصحيحين، محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاكم النيسابوري، تحقيق : مصطفى عبد القادر عطا، دار ج ۴، ص ۵۶۰؛ مسند احمد، ج ۵، ص ۴۲۲؛ مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي، ج۵، ص ۲۴۱؛ تاريخ مدينة دمشق وذكر فضلها وتسمية من حلها من الأماثل، أبي القاسم علي بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله الشافعي المعروف بابن عساكر، تحقيق محب الدين أبي سعيد عمر بن غرامة العمري ج ۵۷، ص ۲۴۹٫

(۲۵). سنن الدارمي، عبدالله بن عبدالرحمن أبو محمد الدارمي، تحقيق : فواز أحمد زمرلي , خالد السبع العلمي، ج ۱، ص ۵۶

(۲۶). صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل أبو عبدالله البخاري الجعفي، تحقيق : مصطفى ديب البغا، ج ۱، ص ۳۴۲، ابواب الاستسقاء؛ ج۳، ص ۱۳۶۰، باب مناقب المهاجرين وفضلهم.

(۲۷). تاريخ بغداد، أحمد بن علي أبو بكر الخطيب البغدادي، ج۱، ص ۱۲۰٫

(۲۸). الثقات، محمد بن حبان بن أحمد أبو حاتم التميمي البستي، تحقيق : السيد شرف الدين أحمد، ج ۸، ص ۴۵۷ (شرح حال على بن موسى الرضا).

(۲۹). ديوان الإمام الشافعى، تدقيق وتحقيق صالح الشاعر، ص ۲۵ (ناشر مکتبة الاداب، قاهره، چاپ دوم، ۱۴۲۷، تدقيق و تحقيق، صالح الشاعر) صالح الشاعر در توضيح ابيات فوق ذريعه را به معناى «شفيع» و «وسيله» را به معناى «چيزى که سبب تقرب» مى شود، معنا کرده است.

(۳۰). سوره زمر، آيه ۳۰٫

(۳۱). سوره زمر، آيه ۶۵٫

(۳۲). سوره مائده، آيه ۷۲٫

(۳۳). سوره نساء، آيه ۶۴٫

(۳۴). سوره زمر، آيه ۳۰٫

(۳۵). قرآن کريم مى فرمايد: «حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا»؛ (هنگامى که مرگ يکى از شما رسد، فرستادگان ما روح او را قبض مى کنند). سوره انعام، آيه ۶۱٫

(۳۶). احمد العينى (متوفاى ۸۵۵) در کتاب عمدة القارى که شرح صحيح بخارى است درباره موت مى نويسد: «الموت ليس بعدم انّما هو انتقال من دار الى دار؛ فاذا کان هذا للشهداء کان الانبياء بذلک أحقّ وأولى»؛ (مرگ نابودى نيست، بلکه حقيقت مرگ انتقال از خانه اى به خانه ديگر است، هنگامى که براى شهيدان چنين باشد (که نابود نمى شوند و حيات دارند) پيامبران سزاوارتر به اين مقام و جايگاهند). آنگاه مى افزايد: «مع أنّه صحّ عنه أنّ الأرض لاتأکل أجساد الأنبياء»؛ (علاوه بر آن روايت صحيح داريم که زمين جسد پيامبران را نابود نمى کند). سپس نتيجه مى گيرد که انبياء هر چند (پس از مرگ) از ما غايب اند (و ما آنها را نمى بينيم)، ولى به يقين وجود دارند و زنده اند، شبيه فرشتگان که موجودند و زنده اند، ولى ما آنها را نمى بينيم، هر چند هر کس را که خداوند مخصوص کرامتش قرار دهد، مى تواند فرشتگان را نيز ببيند!» (عمدة القارى‏، بدر الدين عينى، ج ۱۲، ص ۲۵۱). از قرطبى نيز نقل شده که وى از استادش نقل مى کند که: «مرگ نابودى محض نيست، بلکه انتقال از يک حالت به حال ديگر است; و هنگامى که شهدا زنده اند و نزد خدا روزى مى خورند و خوشحال و مسرورند ـ همان صفتى که زندگان در دنيا دارند ـ به يقين انبيا به اين ويژگى ها سزاوارترند… ». (سبل الهدى والرشاد في سيرة خير العباد، للإمام محمد بن يوسف الصالحي الشامي، تحقيق وتعليق، الشيخ عادل أحمد عبد الموجود، الشيخ علي محمد معوض، ج ۱۲، ص ۳۵۵).

(۳۷). سوره آل عمران، آيه ۱۶۹٫

(۳۸). سنن أبي داود، أبو داود سليمان بن الأشعث السجستاني، ج ۱، ص ۶۲۲، و شبيه آن، مسند أحمد بن حنبل، أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن أسد الشيباني، المحقق : السيد أبو المعاطي النوري، ج ۲، ص ۳۶۷٫

(۳۹). محيى الدين نووى در المجموع شرح المهذب، ابي زكريا محي الدين بن شرف النووي، ج ۸، ص ۲۷۵ پس از نقل حديث فوق مى گويد: «رواه ابو داود باسناد صحيح; اين روايت را ابو داود با سند صحيح نقل کرده است».

(۴۰). مسند أحمد بن حنبل، أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن أسد الشيباني، المحقق : السيد أبو المعاطي النوري، ج ۲، ص ۵۲۷؛ سنن أبي داود، أبو داود سليمان بن الأشعث السجستاني، ج ۱، ص ۶۲۲ .

(۴۱). محيى الدين نووى پس از نقل حديث فوق مى نويسد: «رواه ابوداود باسناد صحيح» (المجموع شرح المهذب، ابي زكريا محي الدين بن شرف النووي، ج ۸، ص ۲۷۲). البته به نظر ما اينکه هر بار با سلامى به رسول خد(صلى الله عليه وآله) روح آن حضرت به جسم وى باز گردد تا جواب سلام را بدهد، سپس از بدن خارج شود خيلى روشن نيست؛ زيرا لازمه اش آن است در هر روز که ميليون ها تن به آن حضرت سلام مى کنند، پيوسته روح به بدن بازگردد و خارج شود، و يا هميشه در جسم باقى بماند. نقل اين حديث از باب استدلال، مطابق کتب مورد پذيرش طرف مقابل است وگرنه بر اساس اعتقاد ما همان روح ـ بدون بازگشت به جسم ـ پاسخ سلام را مى دهد.

(۴۲). همان، ج ۳، ص ۴۵۵، نووى تشهد و سلام را به نحوه هاى ديگر نيز نقل کرده، ولى در همه آنها سلام بر پيامبر آمده است. (همان مدرک، ص ۴۵۶).

(۴۳). مسند أحمد بن حنبل، أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن أسد الشيباني، المحقق : السيد أبو المعاطي النوري ج ۱، ص ۳۸۷، سنن الدارمي، عبدالله بن عبدالرحمن أبو محمد الدارمي، تحقيق : فواز أحمد زمرلي , خالد السبع العلمي ج ۲، ص ۴۰۹؛ سنن النسائي الكبرى، أحمد بن شعيب أبو عبد الرحمن النسائي، تحقيق : د.عبد الغفار سليمان البنداري , سيد كسروي حسن، ج ۳، ص ۴۳؛ المستدرك على الصحيحين، محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاكم النيسابوري، تحقيق : مصطفى عبد القادر عطا، ج ۲، ص ۴۵۶٫ حاکم پس از نقل حديث مى گويد: «صحيح الاسناد»؛ (سندش صحيح است).

(۴۴). سوره نساء، آيه ۴۱٫

(۴۵). ر.ک: التحرير والتنوير، الشيخ محمد الطاهر بن عاشور، ج ۴، ص ۱۳۰؛ تفسير القرآن العظيم، ابن كثير دمشقى اسماعيل بن عمرو، تحقيق: محمد حسين شمس الدين، دار الكتب العلمية، ج ۲، ص ۲۶۹ ـ ۲۷۰؛ جامع البيان فى تفسير القرآن، طبرى ابو جعفر محمد بن جرير، ج ۵، ص ۵۹ ـ ۶۰؛ روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم، آلوسى سيد محمود، تحقيق: على عبدالبارى عطيه ج ۳، ص ۳۳ ـ ۳۴٫

(۴۶). الدر المنثور فى تفسير المأثور، سيوطى جلال الدين، ج ۱، ص ۲۳۷٫

(۴۷). همان مدرک. شايد به همين دليل بود که سيوطى مى نويسد: عمربن عبدالعزيز نماينده اى از طرف خود به مدينه فرستاد، تا سلام او را به آن حضرت برساند.

(۴۸). همان، ج ۵، ص ۲۱۹؛ کنزالعمال، ج ۱، ص ۴۹۸، ح ۲۱۹۷٫

(۴۹). سوره بقره، آيه ۱۸۶٫

(۵۰). خداوند درباره عيسى(عليه السلام) مى فرمايد: «وَجِيهاً فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ»؛ (او در دنيا و آخرت آبرومند است و از مقرّبان الهى است) (آل عمران، آيه ۴۵).

(۵۱). سوره حجر، آيه ۷۲٫

(۵۲). سوره بقره، آيه ۱۴۴٫

(۵۳). سوره ضحى، آيه ۱٫

(۵۴). مفاتيح الغيب، فخرالدين رازى ابوعبدالله محمد بن عمر، ج ۴، ص ۸۳٫

(۵۵). سوره توبه، آيه ۱۲۸٫

(۵۶). سوره احزاب، آيه ۵۶٫

(۵۷). سوره نساء، آيه ۶۴٫

(۵۸). سوره شعرا، آيه ۷۹ و ۸۰٫

 

جستجو